Ebced ile Hâl Tesbiti

Hesap, Ebced-i Kebîr tablosu üzerine kuruludur. Arap alfabesindeki yirmi sekiz harfin her birine birden bine kadar bir sayı karşılık gelir. Harfler sekiz grup hâlinde okunur:

أبجد هوز حطي كلمن سعفص قرشت ثخذ ضظغ

Bu yirmi sekize, Türkçe ve Osmanlıca yazımlarda geçen hemze biçimleri, tâ-i merbûta ve پ چ ژ گ ڭ gibi harfler eklenir. Bunların değerleri tahminle değil, eski basılı isim listesine karşı sınanarak belirlenmiştir. Tam cetvel yukarıdaki Ebced Harf Değerleri bölümündedir.

Sayma kaideleri şunlardır: yazılan her harf sayılır; hareke, sükûn ve tatvîl sıfırdır; şedde önceki harfi bir kez daha saydırır; uzatma görevindeki elif, vav, ye ve he tam değeriyle sayılır; çok kelimeli isimlerde kelimeler toplanır.

Cetvelde karşılığı bulunmayan bir karakterle karşılaşılırsa değer tahmin edilmez; kayıt uyarı ile gösterilir.

Kişinin adı ve annesinin adı Arapça yazılışlarıyla ele alınır. Her harfin ebced karşılığı bulunur ve bu değerler toplanır. Harekeler sayıya girmez.

بيخان — ب 2 + ي 10 + خ 600 + ا 1 + ن 50 = 663

Şedde bulunan yazılışta ilgili harf iki kez sayılır:

حوّا — ح 8 + و 6 + و 6 + ا 1 = 21

Uygulamada hesaba giren değer, ismin Arapça yazılışından bu cetvelle hesaplanan değerdir. Eski basılı listede o isim için başka bir rakam yazıyorsa o rakam kayıtta korunur ve size bildirilir; fakat hesabı yönlendirmez.

O gün güneşin doğduğu saat ile hesabın yapıldığı saat arasındaki fark bulunur. Hangisinin önce olduğuna bakılmaz; aradaki mutlak fark esas alınır.

Hesaba yalnızca tamamlanmış saatler girer. Artan dakikalar size gösterilir, ancak toplama katılmaz.

05:56 → 17:25 arası 11 saat 29 dakika, yani 689 dakikadır. Ondalıklı karşılığı 11,4833… saattir. Hesapta 11 kullanılır; 29 dakika dışarıda kalır.

İki isim toplanır, ardından tamamlanmış saat farkı bu toplamdan çıkarılır.

Kişi Ebcedi + Anne Ebcedi = Toplam Ebced
Toplam Ebced − Tamamlanmış Saat Farkı = Esas Sayı

Esas sayıdan, kalan on iki veya daha küçük oluncaya kadar on üçer on üçer çıkarılır.

843 − (13 × 64) = 843 − 832 = 11

Kalan sıfır olamaz. Esas sayı on üçün tam katıysa çıkarma sıfırla biter; bu geçersizdir. O zaman çıkarma on ikişer yapılır:

832 − (13 × 64) = 0  →  geçersiz
832 − (12 × 69) = 832 − 828 = 4

Esas sayı hem on üçe hem on ikiye tam bölünüyorsa (156, 312, 468 …) on ikişer çıkarma da sıfır verir. Bu durumda son on üç çıkarılmadan bırakılır, kalan on üç kabul edilir ve karekök kaidesi uygulanır.

156 − (13 × 12) = 0  →  geçersiz
156 − (12 × 13) = 0  →  geçersiz
156 − (13 × 11) = 156 − 143 = 13

Kalan sayı 10, 11 veya 12 ise karekökü alınır ve sonucun tam sayı kısmı hükme esas alınır. Sıfır kaidesi gereği kalanın 13 olarak bırakıldığı durumda da aynı işlem yapılır. Dördünde de bu değer 3 çıkar.

√10 = 3,162277660168… → 3
√11 = 3,316624790355… → 3
√12 = 3,464101615138… → 3
√13 = 3,605551275464… → 3

Ham ondalıklı sonuç gizlenmez; ekranda hem ham değer hem de hesapta kullanılan tam sayı ayrı ayrı gösterilir.

Kaynak metinde 9 için bir hüküm bulunmamaktadır. Sonuç 9 çıkarsa uygulama bunu açıkça bildirir ve kendinden bir yorum eklemez. Sıfır kaidesi gereği (bkz. Fasl-ı Hâmis) sonuç hiçbir koşulda 0 olmaz.